Minimaal 1x per maand gaan we met z’n allen naar een inspirerende plek. Soms staat het bezoek in het thema van een onderwerp wat we tegen komen in ons werk. Vandaag was dat thema identiteit, een van de onderdelen van ons 8 peiler model. Vanmorgen gingen we daarom naar het FOAM museum voor fotografie in Amsterdam om een expositie over het thema identiteit te bekijken.


Identiteit is een moeilijk te vangen kwaliteit in omgevingen – en nog moeilijker om te meten. De omgevingspsychologie heeft ook moeite met het begrip – weinig auteurs houden zich er mee bezig. In de literatuur wordt de identiteit van een plek daarom vaak omcirkelt door te spreken van gehechtheid.
Gehechtheid is makkelijker te definiëren dan identiteit, want dan ligt het accent op de individuele beleving of ervaring. Dit is perceptie en niet op een ruimtelijke eigenschap. Als we over gehechtheid spreken bedoelen we het psychologische proces van hechten. Het accent in de relatie tussen omgeving en gedrag is daarbij verlegd naar de persoon die de omgeving beleeft – inclusief zijn of haar eigenschappen die dit proces beïnvloeden zoals opvoeding, opleiding of eerdere ervaringen.

 

 

 

 

 
Dit werkt heel fijn om clichés te voorkomen, zoals ‘eikenhouten balken zorgen voor een rustieke identiteit’. Want wat voor jou rustiek is, kan heel anders zijn dan wat voor mij rustiek is. Wat daadwerkelijk rustiek is – een veronderstelde kwaliteit van een materiaal – is daardoor afhankelijk van smaak en individuele associatie. Daardoor is identiteit ook moeilijk te vergelijken met objectieve materiaaleigenschappen zoals massa of buigsterkte, die proefondervindelijk zijn vast te stellen.

 

Het meest gebruikte model voor gehechtheid is overigens het tripartite model. Dit model, ontwikkeld door de onderzoekers Scannell en Gifford, beschrijft gehechtheid aan de hand van persoonlijke eigenschappen, kenmerken van de plaats en kenmerken van het proces van hechten. Met betrekking tot plek focust het model op sociale kenmerken en fysieke kenmerken van de locatie. De gehechtheid aan een plek is een intrinsiek sociaal gebeuren. Ontmoetingen, plekken waar mensen bij elkaar komen en waar gezamenlijk activiteiten worden uitgevoerd hebben een grote impact op je gehechtheid. Mensen raken gehecht aan plekken die relatievorming faciliteren en die kenmerkend zijn voor een groepsidentiteit. Waar we niet goed uitkomen is of er specifieke ruimtelijke eigenschappen zijn die gehechtheid stimuleren. Dat levert bij ons vaak een uitdaging op omdat de focus in ons werk vaak ligt op de plek – of de te creëren plek.

 

 

 

Triparte model voor place attachment, uit: Scannell, Leila; Robert Gifford (2010). “Defining place attachment: a tripartite organizing framework”. Journal of Environmental Psychology. 30: 1–10.

 

 

 

 

In ons werk benaderen we het daarom vanuit drie aspecten: De aanwezige verpersoonlijking van een omgeving, de aanwezige uitingen van een gemeenschappelijke identiteit en de unieke kleinschalige eigenschappen die in een omgeving te vinden zijn. Identiteit is ook een thema in ons acht peiler model van de omgevingspsychologie. Het elementen verpersoonlijking eis ontstaan op basis van de realisatie dat mensen hun omgeving aanpassen om uiting geven aan hun identiteit. Deze uitingen zijn herkenbaar en beïnvloeden de waargenomen identiteit van de ruimte op basis van de identiteit van haar gebruikers. Een doorsnee kijkje op de diverse uitingen in een woonblok met rijtjeshuizen laat dit zien.

 

De twee andere elementen hebben te maken met twee kenmerken van identiteit in omgevingen, de mate van specificiteit en kenmerkendheid. Een omgeving met een duidelijk onderscheidend karakter (specificiteit) en/of met veel kenmerkende streekeigenschappen (kenmerkendheid) heeft vaak een hogere identiteitswaarde voor bezoekers. Iedereen die wel eens op Marken is geweest kan dit bijvoorbeeld beamen. De kleine, uit hout opgetrokken huisjes en straatjes die uitmonden op de haven hebben een sterk eigen architectonisch karakter. Doordat Marken het grootste deel van haar bestaan een eiland is geweest heeft het een unieke streekeigenschap kunnen opbouwen. Een markant punt in Marken is de vuurtoren Het paard van Marken. Deze unieke vuurtoren is een voorbeeld van een specifiek aspect dat kenmerkend is voor de uniekheid van het eiland – en zo ook voor haar ruimtelijke identiteit.

 

 

 

 

Het paard van Marken, een voorbeeld van uniek element.

 

 

 

In de praktijk blijkt het nogal lastig om deze unieke en gemeenschappelijke elementen te ontdekken. Dat heeft ermee te maken met dat we ons continue moeten verplaatsen in de gebruiker. Bijvoorbeeld in het FOAM museum is het de vraag of we de identiteitsopgave onderzoeken vanuit het perspectief van de bezoeker, de museummedewerker, de staf in het restaurant of de schoonmakers die elke avond het museum schoonmaken. Elke gebruikersgroep ervaart weer een andere identiteit – en binnen elke groep zijn ook weer subgroepen waarneembaar. Het is daardoor allemaal niet zo rechtlijnig welke eigenschappen opvallen en hoe de identiteit dus geconstrueerd is voor elke groep gebruikers.

 

 

 

 

Max legt uit wat we gaan doen

 

 

 

Dit kwam terug in onze discussies na afloop van het bezoek aan het museum. De verschillende fotografen en kunstenaars hebben elk weer een andere visie op identiteit, en de waargenomen identiteitskenmerken zijn continu anders voor zowel zender (de kunstenaar) als de kijkende bezoeker. Vandaar dat we nu naar een praktijk bewegen waarbij we niet zozeer als onderzoeker uiting geven aan een oordeel wat kenmerkend is voor de identiteit van de plek, maar deze vraag neerleggen bij de gebruiker zelf. Dit doen we zowel voor bestaande omgevingen als voor nieuw te maken omgevingen. We geven bijvoorbeeld nu kleine fotocameraatjes mee aan gebruikers om vast te leggen wat kenmerkend is aan een gebouw – wat zij herkennen aan kenmerkendheid en uniekheid van de plek. Fotoprobing heet dit in vakjargon. Het totaal van foto’s wordt per gebruikersgroep bestudeerd op voorkomende patronen en thema’s. Dit stelt ons in staat om vooringenomenheid hopelijk wat meer te beteugelen.

 

 

Heeft u naar aanleiding van dit bericht een vraag of opmerking? Wij horen het graag en komen binnen een dag terug met een antwoord.